Information Department Exam Syllabus: વિકાસલક્ષી પ્રત્યાયન (Development Communication - DevCom) એ પ્રત્યાયન વિજ્ઞાનની એક એવી શાખા છે જેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય સમાજના પછાત અને જરૂરિયાતમંદ વર્ગોના જીવનધોરણમાં સુધારો લાવવાનો છે. તે માત્ર માહિતી આપવાનું સાધન નથી, પરંતુ સામાજિક પરિવર્તન લાવવાનું એક શક્તિશાળી માધ્યમ છે.
સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો, વિકાસલક્ષી પ્રત્યાયન એટલે "વિકાસ માટે પ્રત્યાયન."
1) વિકાસલક્ષી પ્રત્યાયનના મુખ્ય લક્ષણો
- પરિવર્તનલક્ષી: તેનો હેતુ માત્ર સમાચાર આપવાનો નહીં, પણ લોકોની માનસિકતા અને વર્તણૂકમાં સકારાત્મક ફેરફાર લાવવાનો છે.
- લોકકેન્દ્રી: આ પ્રક્રિયામાં જનતાને માત્ર સાંભળનાર (Receiver) તરીકે નહીં, પણ વિકાસના ભાગીદાર તરીકે જોવામાં આવે છે.
- શૈક્ષણિક: તે લોકોને તેમના અધિકારો, આરોગ્ય, શિક્ષણ અને નવી ટેકનોલોજી વિશે શિક્ષિત કરે છે.
- ઉદ્દેશ્યપૂર્ણ: તે ચોક્કસ સામાજિક પ્રશ્નો (જેમ કે ગરીબી, કુપોષણ, નિરક્ષરતા) ને દૂર કરવા માટે કામ કરે છે.
2) વિકાસલક્ષી પ્રત્યાયનના મુખ્ય વિષયો
વિકાસલક્ષી પ્રત્યાયન નીચે મુજબના ક્ષેત્રોમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે:
- આરોગ્ય: રસીકરણ ઝુંબેશ, પરિવાર કલ્યાણ, સ્વચ્છતા અને પોષણ વિશેની જાણકારી.
- કૃષિ: ખેડૂતોને નવી ખેતી પદ્ધતિઓ, પ્રાકૃતિક ખેતી, બિયારણો અને સરકારી યોજનાઓની માહિતી આપવી.
- શિક્ષણ: કન્યા કેળવણી, પુખ્ત શિક્ષણ અને કૌશલ્ય વર્ધન (Skill Development) પર ભાર.
- પર્યાવરણ: ગ્લોબલ વોર્મિંગ, પાણી બચાવો અને વૃક્ષારોપણ પ્રત્યે જાગૃતિ.
- મહિલા સશક્તિકરણ: સ્ત્રીઓના અધિકારો અને આર્થિક સ્વનિર્ભરતા વિશે માર્ગદર્શન.
3) પ્રત્યાયન માટેના માધ્યમો
વિકાસલક્ષી સંદેશાઓ પહોંચાડવા માટે વિવિધ માધ્યમોનો ઉપયોગ થાય છે:
- પરંપરાગત માધ્યમો (Folk Media): ભવાઈ, કઠપૂતળી શો, લોકગીતો અને શેરી નાટકો. આ માધ્યમો ગ્રામીણ જનતા સાથે સીધો નાતો જોડે છે.
- માસ મીડિયા: રેડિયો (દા.ત. કૃષિ રેડિયો), ટેલિવિઝન (દૂરદર્શન પરના શૈક્ષણિક કાર્યક્રમો) અને સ્થાનિક વર્તમાનપત્રો.
- નવા માધ્યમો (ICT): મોબાઈલ એપ્લિકેશન્સ, સોશિયલ મીડિયા, અને કોમ્યુનિટી રેડિયો.
- આંતરવૈયક્તિક પ્રત્યાયન: આશા વર્કર બહેનો, ગ્રામસેવકો અને એક્સટેન્શન ઓફિસર્સ દ્વારા રૂબરૂ મુલાકાત.
4) વિકાસલક્ષી પ્રત્યાયનની પ્રક્રિયા (તબક્કા)
- ૧. જરૂરિયાતનું પૃથક્કરણ: જે-તે વિસ્તારની મુખ્ય સમસ્યા શું છે તે સમજવી.
- ૨. સંદેશાનું ઘડતર: ભાષા સરળ અને સ્થાનિક સંસ્કૃતિને અનુરૂપ હોવી જોઈએ.
- ૩. માધ્યમની પસંદગી: લોકો કયું માધ્યમ વધુ જુએ કે સાંભળે છે તે નક્કી કરવું.
- ૪. ફીડબેક (પ્રતિભાવ): લોકોએ સંદેશાને કેટલો સ્વીકાર્યો અને તેમના જીવનમાં શું ફેરફાર આવ્યો તેનું મૂલ્યાંકન.
5) વિકાસલક્ષી પત્રકારત્વ (Development Journalism)
આ એક એવું પત્રકારત્વ છે જે સનસનાટીભર્યા સમાચારોને બદલે વિકાસના મુદ્દાઓને પ્રાથમિકતા આપે છે. તે સફળતાની વાર્તાઓ (Success Stories) પ્રકાશિત કરે છે જેથી અન્ય લોકો પણ પ્રેરિત થાય. દા.ત. કોઈ ગામડામાં ખેડૂતે નવી પદ્ધતિથી ખેતી કરી મબલખ પાક મેળવ્યો હોય, તો તેને મીડિયામાં સ્થાન આપવું.
6) ભારત અને ગુજરાતમાં ઉદાહરણો
- અમૂલ (Amul): સહકારી ક્ષેત્રે થયેલો વિકાસ અને તેનું અસરકારક પ્રત્યાયન.
- સ્વચ્છ ભારત અભિયાન: મોટા પાયે પ્રત્યાયન દ્વારા લોકોની શૌચાલય પ્રત્યેની આદત બદલવી.
- કૃષિ મહોત્સવ: ગુજરાત સરકાર દ્વારા ખેડૂતો સુધી સીધું માર્ગદર્શન પહોંચાડવાનો પ્રયાસ.
વિકાસલક્ષી પ્રત્યાયન એ સામાજિક એન્જિનિયરિંગ છે. જો કોઈ પણ સરકારી યોજના કે સામાજિક ઝુંબેશમાં પ્રત્યાયન નબળું હોય, તો તે યોજના લોકો સુધી પહોંચી શકતી નથી. તેથી, સાચો વિકાસ ત્યારે જ થાય જ્યારે માહિતી 'છેવાડાના માનવી' સુધી તેની ભાષામાં પહોંચે.
નોંધ - આ માહિતી ઓનલાઇન માધ્યમથી એકત્ર કરવામાં આવેલ છે, જો કંઇ વાંધાજનક કે સુધારા લાગે તો અવશ્ય ધ્યાન દોરવું. તમારો અભિપ્રાય અમને gujaratijagran@jagrannewmedia.com પર મોકલી શકો છો.