RBI Loan Rules After Death: આજના સમયમાં હોમ લોન, પર્સનલ લોન, કાર લોન કે ક્રેડિટ કાર્ડનો ઉપયોગ સામાન્ય બની ગયો છે. પરંતુ ઘણી વખત અણધાર્યા સંજોગોમાં જો લોન લેનાર મુખ્ય વ્યક્તિનું અચાનક મૃત્યુ થાય, તો બેંકની બાકી નીકળતી રકમનું શું થાય છે? શું બેંક કાનૂની વારસદારો પાસે નાણાં વસૂલ કરી શકે? આ અંગે રિઝર્વ બેંક ઓફ ઇન્ડિયા (RBI) અને નાણાકીય સંસ્થાઓના સ્પષ્ટ નિયમો છે.
1) જો લોન પર ઇન્સ્યોરન્સ (Loan Protection Insurance) લેવામાં આવ્યો હોય
આજકાલ મોટાભાગની બેંકો અને ફાઇનાન્સ કંપનીઓ હોમ લોન કે મોટી રકમની ધિરાણ આપતી વખતે 'લોન પ્રોટેક્શન ઇન્સ્યોરન્સ' આપે છે.
- જો મૃત્યુ પામનાર વ્યક્તિએ લોન સાથે આ વીમો લીધો હોય, તો બેંકની તમામ બાકી રહેતી રકમની ચુકવણી વીમા કંપની દ્વારા કરવામાં આવે છે.
- આ કિસ્સામાં મૃતકના પરિવાર કે વારસદારો પર લોન ભરવાનો કોઈ આર્થિક બોજ આવતો નથી અને ગિરવે મૂકેલી મિલકત પણ સુરક્ષિત રીતે વારસદારોને સોંપી દેવામાં આવે છે.
2) સહ-અરજદાર (Co-applicant) કે ગેરંટરની કાનૂની જવાબદારી
જો લોન લેતી વખતે કોઈ બીજી વ્યક્તિ સહ-અરજદાર (જેમ કે પતિ-પત્નીની જોઇન્ટ લોન) અથવા ગેરંટર (Guarantor) તરીકે જોડાયેલી હોય:
- મુખ્ય લોનધારકના મૃત્યુ બાદ લોનના બાકીના હપ્તા ચૂકવવાની સંપૂર્ણ કાનૂની જવાબદારી સહ-અરજદાર કે ગેરંટરની બની જાય છે. બેંક કાયદાકીય રીતે તેમની પાસેથી જ નાણાંની વસૂલાત કરે છે.
3) સિક્યોર્ડ લોન (હોમ લોન, કાર લોન કે ગોલ્ડ લોન) ના કિસ્સામાં
સિક્યોર્ડ લોનમાં કોઈ મિલકત કે વાહન બેંક પાસે ગિરવે મૂકેલું હોય છે. જો આવી લોન પર વીમો ન હોય કે કોઈ સહ-અરજદાર પણ ન હોય, તો:
- વારસદારોને વિકલ્પ: બેંક સૌથી પહેલા મૃતકના કાનૂની વારસદારોનો સંપર્ક કરે છે અને બાકીના હપ્તા ભરીને લોન બંધ કરવાનો અથવા પોતાના નામે ટ્રાન્સફર કરવાનો વિકલ્પ આપે છે.
- હરાજીનો અધિકાર: જો વારસદારો લોન ભરવામાં અસમર્થતા દર્શાવે અથવા ના પાડે, તો બેંકને તે મિલકત કે વાહન જપ્ત કરીને હરાજી (Auction) દ્વારા પોતાની બાકી લેણી રકમ વસૂલવાનો પૂરતો અધિકાર છે. હરાજી બાદ જો બેંકના લેણાં કરતાં વધુ રકમ ઉપજે, તો તે વધારાના નાણાં વારસદારોને પરત કરવામાં આવે છે.
4) અનસિક્યોર્ડ લોન (પર્સનલ લોન કે ક્રેડિટ કાર્ડ) ના કિસ્સામાં
પર્સનલ લોન કે ક્રેડિટ કાર્ડ જેવી અનસિક્યોર્ડ લોનમાં બેંક પાસે કોઈ ગિરવે મૂકેલી મિલકત હોતી નથી:
- દબાણ કરી શકાય નહીં: જો કોઈ ગેરંટર ન હોય, તો બેંક મૃતકના વારસદારોને પોતાના ખિસ્સામાંથી કે પોતાની કમાણીમાંથી આ લોન ચુકવવા માટે દબાણ કરી શકતી નથી.
- મૃતકની સંપત્તિમાંથી વસૂલાત: નિયમ મુજબ, જો મૃતક પોતાના નામે કોઈ મિલકત, બેંક બેલેન્સ કે સંપત્તિ છોડીને ગયા હોય, તો બેંક તેમાંથી પોતાનો દાવો કરી શકે છે. પરંતુ જો મૃતકના નામે કોઈ સંપત્તિ ન હોય, તો બેંકે તે રકમને 'બેડ ડેટ' (Bad Debt) ગણીને માંડવાળ (Write-off) કરવી પડે છે.
ખાસ નોંધ: દરેક બેંક અને ફાઇનાન્સ કંપનીના લોન એગ્રીમેન્ટના નિયમો અને શરતો અલગ હોઈ શકે છે. તેથી લોન લેતી વખતે જ તેના વીમા અને કરારની શરતો વિશે સંપૂર્ણ જાણકારી મેળવી લેવી અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે.