Gujarat River Information: દેશમાં સૌથી લાંબો દરિયા કિનારો ધરાવતા ગુજરાત રાજ્ય પર પ્રકૃતિ અને કુદરતની વિશેષ કૃપા રહી છે. હાલ ચોમાસાની ઋતુ ચાલી રહી છે ત્યારે રાજ્યભરમાં ભારે વરસાદને પગલે નદીઓ, નાળાઓ અને ડેમો છલકાવાના સમાચાર સતત સામે આવી રહ્યા છે. તાજેતરમાં જ રાજ્યની મુખ્ય નદીઓમાં પાણીની વિપુલ આવક થતાં અનેક તટીય વિસ્તારોમાં પૂર જેવી સ્થિતિ પણ સર્જાઈ હતી. આપણે સામાન્ય રીતે નર્મદા, તાપી, સાબરમતી કે ભાદર જેવી પ્રચલિત નદીઓના નામ વારંવાર સાંભળતા હોઈએ છીએ, પરંતુ શું તમે જાણો છો કે ગુજરાતમાં નાની-મોટી મળીને કુલ 185 નદીઓ વહે છે? આશ્ચર્યની વાત તો એ છે કે, ગુજરાતના એક જ જિલ્લામાં 5-10 નહીં પરંતુ પૂરી 97 નદીઓ આવેલી છે!
ગુજરાતની નદીઓનું ત્રણ મુખ્ય ભાગોમાં વિભાજન
ગુજરાતના ભૌગોલિક માળખા મુજબ રાજ્યની કુલ 185 નદીઓને મુખ્યત્વે ત્રણ ભાગમાં વહેંચવામાં આવે છે:
તળ ગુજરાતની નદીઓ: બનાસકાંઠાથી લઈને વલસાડ સુધીના તળ ગુજરાતના વિસ્તારમાં કુલ 17 નદીઓ વહે છે. જળરાશિ અને ફળદ્રુપતાની દ્રષ્ટિએ આ પ્રદેશ ખૂબ સમૃદ્ધ છે.
સૌરાષ્ટ્રની નદીઓ: સૌરાષ્ટ્ર વિસ્તારમાં કુલ 71 નદીઓ આવેલી છે, જેમાં ભાદર નદી સૌરાષ્ટ્રની સૌથી મહત્વપૂર્ણ નદી ગણાય છે.
કચ્છની નદીઓ: ગુજરાતના ક્ષેત્રફળની દ્રષ્ટિએ સૌથી મોટા એવા કચ્છ જિલ્લામાં એકસાથે 97 નદીઓ વહે છે!
કચ્છની 97 નદીઓનું ભૌગોલિક રહસ્ય
કચ્છમાં 97 નદીઓ હોવા છતાં, તેમાંથી લગભગ કોઈ પણ નદી 'બારમાસી' નથી. આ તમામ નદીઓ મોસમી છે, જે માત્ર ચોમાસા દરમિયાન પડેલા વરસાદથી જ જીવંત થાય છે. વહેણની દ્રષ્ટિએ કચ્છની નદીઓને બે ભાગમાં વહેંચવામાં આવે છે:
ઉત્તરવાહિની નદીઓ: જે નદીઓ ઉત્તર તરફ વહીને કચ્છના મોટા રણમાં સમાઈ જાય છે. જેમાં ભૂખી, કાળી, સુવિ, માલણ, સારણ અને ખારી નદીઓનો સમાવેશ થાય છે.
દક્ષિણવાહિની નદીઓ: જે નદીઓ દક્ષિણ તરફ વહીને કચ્છના નાના રણ, કચ્છના અખાત અથવા અરબ સાગરમાં મળે છે. જેમાં નાયરો, કનકાવતી, નાગમતી, ખારોડ, મીઠી, સાંગ અને સાઈ નદીઓ મુખ્ય છે.
કચ્છની અન્ય જાણીતી નદીઓમાં રુકમાવતી, સાકર, ઘૂરૂડ, વેખડી, ચાંગ, નારા, પંજોરા, કોટડી અને રુદ્રમાતા નદીનો સમાવેશ થાય છે.
રણમાં વિલીન થતી 'કુંવારી નદીઓ'
સામાન્ય રીતે નદીઓ વહીને સમુદ્રને મળતી હોય છે, પરંતુ જે નદીઓ દરિયાને મળવાને બદલે રણ કે જમીન વિસ્તારમાં જ વિલીન થઈ જાય છે, તેને 'કુંવારી નદીઓ' કે અંતઃસ્થ નદીઓ કહેવામાં આવે છે. ગુજરાતમાં આવી કુલ 13 કુંવારી નદીઓ આવેલી છે. જેમાંથી મોટાભાગની નદીઓ કચ્છના રણમાં સમાઈ જાય છે. આ યાદીમાં બનાસ, સરસ્વતી, રૂપેણ, લૂણી, મચ્છુ, ઘોડાધ્રોઈ, બ્રાહ્મણી, ખારી, ફલ્કી, નરા, સુવી, પુર અને ભુરુડ નદીનો સમાવેશ થાય છે.
આમ, ભૌગોલિક દ્રષ્ટિએ કચ્છ માત્ર તેના રણ માટે જ નહીં, પરંતુ નદીઓની આ અનોખી અને વિપુલ સંખ્યા માટે પણ સમગ્ર દેશમાં અજોડ સ્થાન ધરાવે છે.