પ્રકાશ સિંહ. મંદિરો આપણી શ્રદ્ધાનું પ્રતીક છે, પરંતુ તેમના સંચાલન પ્રત્યે આપણી ઉદાસીનતા શરમજનક છે. આપણે મનની શાંતિ અને ભગવાનના આશીર્વાદ માટે મંદિરોમાં જઈએ છીએ, પણ શું થાય છે? જ્યારે આપણે મંદિરોમાં જઈએ છીએ, ત્યારે આપણે ફક્ત એવી આશા રાખીએ છીએ કે કોઈક રીતે ભગવાનની ઝલક મેળવીએ અને ધક્કામુક્કીથી બચી જઈએ અને સુરક્ષિત રીતે બહાર આવીએ. મંદિરોમાં ભીડ નિયંત્રણ નબળું છે, જેના કારણે ક્યારેક ક્યારેક અકસ્માતો થાય છે.
૨૦૨૨માં વૈષ્ણોદેવી ખાતે બાર લોકોના મોત થયા હતા, ૨૦૨૪માં હાથરસ સત્સંગમાં ભીડ દ્વારા ૧૨૧ લોકોના કચડાઈ જવાથી મૃત્યુ થયા હતા અને ૨૦૨૫માં તિરુપતિ ખાતે છ લોકોના મોત થયા હતા. આવા અસંખ્ય કિસ્સાઓ છે. વધુમાં, મંદિરોમાંથી કૌભાંડો અને છેતરપિંડીના અહેવાલો સમયાંતરે સપાટી પર આવતા રહે છે.
વર્ષોથી, તિરુપતિમાં ભેળસેળયુક્ત ઘીના લાડુ વહેંચવામાં આવતા હતા. સબરીમાલામાંથી સોનાની ચોરી થઈ હતી, અને તાંબાને સોનાના ચાદરથી બદલી નાખવામાં આવ્યા હતા. થોડા દિવસો પહેલા જ, રામ મંદિર માટે દાનમાં આપેલા ભંડોળ અને સોના-ચાંદીના દાગીના ગાયબ થઈ ગયા હોવાની વાત સામે આવી હતી. એક તરફ, અમે દલીલ કરીએ છીએ કે મંદિરોનું નિયંત્રણ સરકાર દ્વારા નહીં, પરંતુ હિન્દુઓ દ્વારા થવું જોઈએ, જેમ કે તેઓ હોવા જોઈએ. જોકે, ધાર્મિક પ્રચારકોની ક્રિયાઓ સ્પષ્ટપણે દેખાય છે.
રામ મંદિર ચોરીની જાણ થતાં જ, ઉત્તર પ્રદેશ સરકારે એક ખાસ તપાસ ટીમ (SIT) ની રચના કરી. SIT ને કમિશનરને કેવી રીતે સોંપવામાં આવી તે સ્પષ્ટ નથી. ભારતીય નાગરિક સુરક્ષા સંહિતા 2023 હેઠળ, ફક્ત એક પોલીસ અધિકારી જ તપાસ કરી શકે છે, બીજા વિભાગના સૌથી વરિષ્ઠ અધિકારી પણ નહીં.
ઉદાર દૃષ્ટિકોણ અપનાવીએ તો પણ, એવું કહી શકાય કે રાજ્ય સરકારે SIT ની રચના કરી હતી. સુપ્રીમ કોર્ટે તપાસ માટે બીજી SIT ની રચના કરવાનો આદેશ આપ્યો હતો અને સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે ટીમનું નેતૃત્વ IPS અધિકારી કરશે. SIT માં ઓડિટ અને એકાઉન્ટ્સ સર્વિસના કેટલાક અધિકારીઓને પણ મદદ કરવી યોગ્ય રહેશે.
પ્રથમ SIT દ્વારા કરવામાં આવેલી પ્રારંભિક તપાસમાં દાનની ગણતરી અને વ્યવસ્થાપન પ્રક્રિયામાં ગંભીર વહીવટી અને સુરક્ષા ખામીઓ બહાર આવી હતી. CCTV ફૂટેજમાં કેટલાક કર્મચારીઓ તેમના કપડાં, ખિસ્સા અથવા જૂતામાં નોટો અને રોકડના બંડલ છુપાવતા જોવા મળ્યા હતા. તે સ્પષ્ટ છે કે સુરક્ષા તપાસના બિનઅસરકારક અમલીકરણને કારણે ચોરીઓ થઈ હતી.
રિપોર્ટમાં દાન વ્યવસ્થાપન પ્રણાલીને વધુ પારદર્શક બનાવવાની, લાયક કર્મચારીઓની નિમણૂક કરવાની અને સુરક્ષા મજબૂત બનાવવાની ભલામણ કરવામાં આવી છે. કેટલાક લોકોની ધરપકડ કરવામાં આવી છે. જ્યારે આ ધરપકડો વાજબી છે, તે બધી નાની-નાની સંખ્યા છે. મોટી માછલીઓ હજુ પણ મુક્ત છે.
શ્રી રામ જન્મભૂમિ તીર્થ ક્ષેત્ર ટ્રસ્ટના ખજાનચી ગોવિંદ દેવગીરીએ જણાવ્યું હતું કે ટ્રસ્ટના અમલદારો અને સ્ટેટ બેંકના અધિકારીઓ પાસેથી વહીવટી દ્રષ્ટિકોણથી ખાતાઓનું નિરીક્ષણ કરવાની અને કોઈપણ ખામીઓની જાણ કરવાની અપેક્ષા રાખવામાં આવતી હતી. SIT એ તેના અહેવાલમાં ફક્ત દેખરેખમાં ખામીઓ દર્શાવી હતી. તે આનાથી વધુ લખી શક્યું ન હોત, કારણ કે સુપરવાઇઝરી અમલદારો તેમનાથી વરિષ્ઠ હતા.
ઉલ્લેખનીય છે કે ટ્રસ્ટમાં ભૂતપૂર્વ વડા પ્રધાનના મુખ્ય સચિવ નૃપેન્દ્ર મિશ્રા, સંજય પ્રસાદ, રાજ્યના અધિક મુખ્ય સચિવ (ગૃહ) પ્રશાંત લોખંડે, કેન્દ્ર સરકારના પ્રતિનિધિ અને અયોધ્યા જિલ્લા મેજિસ્ટ્રેટ શશાંક ત્રિપાઠીનો પણ સમાવેશ થતો હતો. આમાંથી કોઈ પણ અધિકારીએ દાન કરાયેલા ભંડોળના દુરુપયોગની નોંધ કેવી રીતે લીધી?
ભલે તેઓ હિસાબ રાખવા માટે જવાબદાર ન હોય, પરંતુ જ્યારે આવી ઉચાપત થાય છે, ત્યારે વાત ફેલાઈ જાય છે અને સંબંધિત અધિકારીઓને ખબર પડે છે. શું એવું બની શકે કે આ વ્યક્તિઓ, અથવા તેમાંથી કેટલાક, આ વાતથી વાકેફ હતા પણ ચૂપ રહેવાનું પસંદ કર્યું? રાજ્યના ગુપ્તચર વિભાગને આ વાતની જાણ હતી કે નહીં તેની તપાસ કરવી પણ મહત્વપૂર્ણ છે. જો એમ હોય, તો શું પગલાં લેવામાં આવ્યા હતા, અને જો નહીં, તો તેમને જવાબદાર ઠેરવવામાં આવે છે.
ઇન્ટેલિજન્સ બ્યુરોનું અયોધ્યામાં એક યુનિટ હોવું જ જોઈએ. આશ્ચર્યજનક છે કે રામ મંદિર ટ્રસ્ટ સાથે આટલા બધા ઉચ્ચ કક્ષાના અધિકારીઓ સંકળાયેલા છે, અને પ્રભાવશાળી રાજ્ય અને કેન્દ્ર સરકારના એકમો અયોધ્યામાં હાજર છે, છતાં અમને એક વિપક્ષી નેતાની પોસ્ટ દ્વારા રામ મંદિરમાં થતી ગેરરીતિઓ વિશે જાણવા મળ્યું.
પહેલી નજરે, એવું કહેવું ખોટું નહીં હોય કે વડા પ્રધાનને તેમના ભૂતપૂર્વ મુખ્ય સચિવે અને મુખ્ય પ્રધાનને તેમના અધિક મુખ્ય સચિવ (ગૃહ)એ નિરાશ કર્યા હતા. આ બાબતની તપાસનો અવકાશ ફક્ત દાન અને અન્ય સામગ્રી સુધી મર્યાદિત ન હોવો જોઈએ, પરંતુ મંદિર સાથે સંબંધિત અન્ય કોઈપણ ક્ષેત્રમાં બહાર આવેલી કોઈપણ અનિયમિતતાઓ અથવા ગેરકાયદેસરતાઓનો પણ સમાવેશ થવો જોઈએ, કારણ કે આગળ કોઈ પણ ખુલાસો મંદિરની પ્રતિષ્ઠા માટે હાનિકારક હશે. આશા છે કે જવાબદારોનો પર્દાફાશ થશે અને તેમને યોગ્ય સજા કરવામાં આવશે, પરંતુ તે દરમિયાન, કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારો બંનેએ જરૂરી પગલાં લેવા જોઈએ.
મંદિરના એકંદર સંચાલન માટે ત્રણ સ્તરે લોકોને તૈનાત કરવા જોઈએ. પ્રથમ, ટ્રસ્ટનું પુનર્ગઠન કરવું જોઈએ. બધા સભ્યોને બદલવાનું વધુ સારું રહેશે. આનો અર્થ એ નથી કે દરેકને જવાબદાર ઠેરવવામાં આવી રહ્યા છે, પરંતુ ટ્રસ્ટ યોગ્ય રીતે કાર્ય કરે તે સુનિશ્ચિત કરવું એ દરેકની સામૂહિક જવાબદારી છે. નવા સભ્યોમાં, કોઈ રાજકીય રીતે પ્રેરિત વ્યક્તિઓ ન હોવા જોઈએ. હા, તેઓ હિન્દુ અને રામ ભક્ત હોવા જોઈએ.
ટ્રસ્ટનું પ્રાથમિક કાર્ય મંદિરમાં પૂજા, આરતી અને અન્ય ધાર્મિક પ્રવૃત્તિઓનું નિરીક્ષણ કરવાનું રહેશે. બીજા સ્તરમાં મંદિરના વહીવટી બાબતો માટે જવાબદાર વ્યક્તિઓનો સમાવેશ થવો જોઈએ, ખાસ કરીને દાન અને અન્ય વસ્તુઓનો હિસાબ રાખવો જોઈએ. ત્રીજા સ્તરમાં મંદિર સંકુલની સુરક્ષા અને મુલાકાતીઓની અવરજવરના સંચાલન અને નિયંત્રણ માટે જવાબદાર પોલીસ અને કેન્દ્રીય દળોના અધિકારીઓનો સમાવેશ થવો જોઈએ. રામ મંદિરનું સુવ્યવસ્થિત સંચાલન સુનિશ્ચિત કરવું એ તમામ ભારતીયોનું પવિત્ર કર્તવ્ય છે.
(લેખક ઉત્તર પ્રદેશના ભૂતપૂર્વ પોલીસ મહાનિર્દેશક છે)